Tri thức thể loại: KÍ

THỂ LOẠI: KÍ

1. Thuật ngữ

Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi, đồng chủ biên) cho rằng ký là “Loại hình trung gian nằm giữa báo chí và văn học, gồm nhiều thể, chủ yếu là văn xuôi tự sự như bút kí, hồi kí, du kí, phóng sự, kí sự, nhật kí,…”. Đối tượng nhận thức của Ký thường là: “một trạng thái tồn tại của con người hoặc những vấn đề xã hội nóng bỏng”.

Kí là tên gọi một nhóm các thể/tiểu loại tác phẩm văn xuôi phi hư cấu có khả năng dung hợp các phương thức tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận, thông tin,…nhằm tái hiện những trạng thái đời sống đang được xã hội quan tâm và bộc lộ trực tiếp những cảm nghĩ của tác giả.

2. Các thể loại tiêu biểu của kí

2.1. Tùy bút

Tùy bút là tiểu loại có tính tự do cao, có bố cục linh hoạt, thường nghiêng hẳn về tính trữ tình với điểm tựa là cái tôi tác giả. Tùy bút cho phép nhà văn phóng bút viết tùy theo cảm hứng, tùy cảnh, tùy viêc mà suy tưởng, nhận xét, đánh giá, trình bày,…Thông qua tùy bút để tác giả bộc lộ suy tư, cảm xúc, nhận thức và đánh giá.

1.1. Tản văn

Tản văn là một tiểu loại kí thường sử dụng đồng thời cả yếu tố tự sự và trữ tình, có thể còn kết hợp nghị luận, miêu tả,…nhằm thể hiện những rung cảm thẩm mĩ và quan sát tinh tế của tác giả về các đối tượng đa dạng trong đời sống.

 Trong tùy bút, tản văn, yếu tố tự sự và yếu tố trữ tình luôn có sự kết hợp linh hoạt, tùy vào ý tưởng trung tâm được triển khai, đối tượng được quan sát, chiêm nghiệm và đặc điểm phong cách nghệ thuật của người viết.

1.2. Kí sự

Kí sự là thể của kí thiên về tự sự, thường ghi chép các sự kiện, hay kể lại một câu chuyện khi nó mới xảy ra. Kí sự có cốt truyện hoàn chỉnh hoặc tương đối hoàn chỉnh, cũng là thể loại có yếu tố trữ tình và chính luận.

Tác phẩm kí sự có cấu tạo theo phương thức kết cấu thông thường của một tác phẩm nghệ thuật: mở đầu và phát triển sự kiện, sự bùng phát đến cao độ và kết thúc. Kí sự là bức tranh toàn cảnh trong đó sự việc và con người đan chéo, những gương mặt của nhân vật không thật rõ nét.

1.3. Phóng sự

         Phóng sự là thể kí nổi bật bằng những sự thật xác thực, dồi dào và nóng hổi, không chỉ đưa đến thông tin về sự việc mà còn tái hiện lại hiện trường cho người quan sát, đánh giá. Do đó phóng sự nghiêng hẳn về phía tự sự, miêu tả, tái hiện sự thật. Nội dung của phóng sự mang yếu tố chủ quan của tác giả đó là mong muốn đề xuất, điều tra và giải quyết. Do đó phóng sự, mặc dù là để phản ánh người thật, việc thật nhưng có chính kiến chủ quan của tác giả đó chính là yếu tố chính luận.

1.4. Nhật kí

         Nhật kí là những ghi chép thường ngày, loại kí có tính chất riêng tư, đời thường nhiều nhất. Nhật kí không nhằm mục đích giao lưu với người khác nên nó thường chỉ để chính mình trải nghiệm.

         Một nhật kí có phẩm chất văn học khi nó thể hiện được một thế giới tâm hồn, khi qua những sự việc và tâm tình cá nhân giúp người đọc nhìn thấy những vấn đề xã hội trọng đại

1.5. Bút kí

         Bút kí là một thể của kí, nằm trung gian giữa kí sự và tùy bút. Bút kí thiên về ghi lại một cảnh vật mà nhà văn mắt thấy tai nghe, thường ghi chép qua sự trải nghiệm thực tế của tác giả.

         Bút kí tái hiện con người và sự việc một cách phong phú, sinh động, nhưng qua đó biểu hiện khá trực tiếp khuynh hướng cảm nghĩ của tác giả, có màu sắc trữ tình. Bút kí kết hợp linh hoạt các phương thức nghị luận, tự sự, trữ tình những tùy theo độ đậm nhạt khác nhau của các phương thức mà có các loại bút kí khác nhau.

1.6. Du kí

         Du kí là loại kí có cốt truyện ghi chép về vẻ kì thú của cảnh vật thiên nhiên và cuộc đời (những cảm nhận suy tưởng của con người trong những chuyến du ngoạn). Hình thức của du kí có thể bao gồm các ghi chép, kí sự, hồi kí, thư tín, hồi tưởng,…Tác giả du kí thường bộc lộ niềm khát khao tìm kiếm, khám phá và trải nghiệm những điều mới lạ.

1.7. Truyện kí

 Truyện kí là một dạng truyện kể về người thật, việc thật. Tôn trọng sự thật đời sống, đảm bảo tính xác thực của toàn bộ sự việc được kể là đòi hỏi quan trọng hàng đầu đối với các sáng tác thuộc thể loại này. Vì điiều đó, truyện kí được xếp vào loại văn học phi hư cấu.

Yếu tố hư cấu vẫn luôn hiện diện trong truyện kí (dù được sử dụng một cách tiết chế), thể hiện ở sự sáng tạo riêng của người viết khi xử lí, tổ chức tư liệu và lựa chọn giọng điệu, ngôn ngữ trần thuật thích hợp. Yếu tố hư cấu còn được thể hiện qua cách người viết hình dung, miêu tả tâm trạng, cảm xúc của nhân vật.