* LÝ THUYẾT VỀ CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI

* ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC VỀ PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI

Câu 1. Thành ngữ "Ông nói gà, bà nói vịt" dùng để chỉ hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại nào dưới đây?

A. Phương châm về lượng.

B. Phương châm về chất.

C. Phương châm quan hệ.

D. Phương châm cách thức.

Câu 2. Đọc đoạn đối thoại sau và trả lời câu hỏi:

An: "Cậu có biết nhà bạn Nam ở đâu không?"

Bình: "Ở quận Ba Đình, cạnh một cái cây rất to."

Lời trả lời của Bình đã vi phạm phương châm hội thoại nào?

A. Phương châm về lượng (nói thiếu thông tin cần thiết).

B. Phương châm về chất (nói điều không xác thực).

C. Phương châm lịch sự (nói năng thô lỗ).

D. Phương châm quan hệ (nói lạc đề).

Câu 3. Khi nói "Bố mẹ nuôi tôi bằng đồng tiền mồ hôi nước mắt", người nói đã sử dụng biện pháp tu từ hoán dụ. Hành vi giao tiếp này xét theo nghĩa đen trực diện đã vi phạm phương châm nào, nhằm mục đích gì?

A. Vi phạm phương châm về lượng để gây cười.

B. Vi phạm phương châm về chất để tăng sức biểu cảm, nhấn mạnh sự vất vả của cha mẹ.

C. Vi phạm phương châm cách thức để đánh lạc hướng người nghe.

D. Tuân thủ tuyệt đối phương châm lịch sự.

Câu 4. Câu tục ngữ "Lời nói chẳng mất tiền mua / Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau" khuyên con người tuân thủ phương châm hội thoại nào?

A. Phương châm cách thức.

B. Phương châm quan hệ.

C. Phương châm về lượng.

D. Phương châm lịch sự.

Câu 5. Câu văn nào dưới đây vi phạm phương châm về lượng do phạm lỗi lặp từ ngữ, thừa thông tin?

A. Con lợn cưới của áo mới này chạy qua lúc tôi đang đứng đây.

B. Éch là một loài động vật lưỡng cư sống cả ở trên cạn lẫn dưới nước.

C. Nhà tôi nuôi một con mèo hung lông màu vàng cam rất đẹp.

D. Chim bồ câu là loài chim bay lượn ở trên trời bằng đôi cánh.

Câu 6. Thành ngữ nào dưới đây chỉ hành vi nói năng dài dòng, luẩn quẩn, không rành mạch, vi phạm phương châm cách thức?

A. Dây cà ra dây muống.

B. Khua môi múa mép.

C. Ăn ốc nói mò.

D. Ngậm máu phun người.

Câu 7. Để từ chối lời mời đi ăn tối một cách lịch sự, tế nhị mà không làm mất lòng đối phương, người nói thường chủ động vi phạm phương châm nào để tạo ra nghĩa hàm ẩn?

A. Phương châm quan hệ.

B. Phương châm về lượng.

C. Phương châm về chất.

D. Phương châm cách thức.

Câu 8. Trong truyện ngụ ngôn "Thầy bói xem voi", các thầy bói khẳng định con voi "sun sun như con đỉa", "chần chẫn như cái cột đình"... Hành vi của các thầy bói vi phạm nghiêm trọng phương châm nào?

A. Phương châm lịch sự.

B. Phương châm về chất.

C. Phương châm quan hệ.

D. Phương châm về lượng.

Câu 9. Đọc tình huống sau: Một bác sĩ biết bệnh nhân của mình bị ung thư giai đoạn cuối, nhưng bác sĩ lại nói với bệnh nhân rằng: "Bệnh của bác không có gì đáng ngại, chỉ cần nghỉ ngơi và uống thuốc đầy đủ là sẽ khỏe." Hành động của bác sĩ được giải thích như thế nào?

A. Bác sĩ thiếu đạo đức nghề nghiệp, lừa dối bệnh nhân.

B. Bác sĩ chủ động vi phạm phương châm về chất để thực hiện một mục đích nhân đạo (giúp bệnh nhân lạc quan).

C. Bác sĩ vi phạm phương châm quan hệ do không hiểu bệnh lý.

D. Bác sĩ tuân thủ phương châm về lượng.

Câu 10. Thành ngữ "Ăn bớt bát nói bớt lời" nói về sự tiết chế trong giao tiếp, liên quan trực tiếp đến phương châm nào?

A. Phương châm lịch sự.

B. Phương châm cách thức.

C. Phương châm về chất.

D. Phương châm về lượng.

Câu 11. Trùm sò hỏi Thị Hến: "Nào, tiền phạt của cô đâu?" - Thị Hến trả lời: "Dạ, lạy thầy, hạn hán năm nay làm hoa màu chết sạch, con chẳng còn hạt gạo nào ăn." Câu trả lời của Thị Hến liên quan đến việc xử lý phương châm hội thoại như thế nào?

A. Tuân thủ phương châm quan hệ để trả lời trực tiếp.

B. Vi phạm phương châm quan hệ nhằm mục đích phân trần hoàn cảnh khó khăn để hoãn/trốn nợ.

C. Vi phạm phương châm lịch sự vì vô lễ với quan.

D. Tuân thủ phương châm về lượng một cách đầy đủ.

Câu 12. Từ ngữ nào thường được người nói sử dụng ở đầu câu như một cách gọi tên việc chuẩn bị vi phạm phương châm về chất (báo trước thông tin chưa có bằng chứng chính xác)?

A. "Như tôi đã nói ở trên..."

B. "Xin lỗi vì đã cắt lời..."

C. "Hình như là...", "Tôi nghe loáng thoáng là..."

D. "Nói một cách ngắn gọn thì..."

Câu 13. Câu nói: "Tôi nhìn thấy một người cưỡi ngựa bằng kính viễn vọng." mắc lỗi mơ hồ về nghĩa, vi phạm phương châm hội thoại nào?

A. Phương châm về chất.

B. Phương châm về lượng.

C. Phương châm cách thức.

D. Phương châm lịch sự.

Câu 14. Thành ngữ "Nói dơi nói chuột" chỉ hành vi giao tiếp vi phạm phương châm nào?

A. Phương châm quan hệ (nói lăng nhăng, không đúng chủ đề).

B. Phương châm về chất (nói dối).

C. Phương châm lịch sự (nói thô lỗ).

D. Phương châm cách thức (nói mơ hồ).

Câu 15. Đi đi lại lại một hồi, anh chàng có chiếc áo mới liền hỏi: "Từ lúc tôi mặc chiếc áo mới này, bác có thấy con lợn nào chạy qua đây không?" Câu hỏi này vi phạm phương châm hội thoại nào?

A. Phương châm quan hệ.

B. Phương châm cách thức.

C. Phương châm về lượng (thừa thông tin "mặc chiếc áo mới này").

D. Phương châm về chất.

Câu 16. Khi muốn ngắt lời người khác một cách lịch sự trong một cuộc họp, người nói thường bắt đầu bằng cụm từ: "Xin lỗi, tôi có thể cắt lời một chút được không?" Hành vi này thể hiện điều gì?

A. Người nói ý thức được mình sắp vi phạm phương châm quan hệ/lịch sự nên dùng lời xin lỗi để giảm nhẹ sự bất lịch sự.

B. Người nói vi phạm phương châm về lượng.

C. Người nói đang nói khoác.

D. Người nói vi phạm phương châm về chất.

Câu 17. Nhóm thành ngữ nào dưới đây cùng chỉ các hành vi vi phạm phương châm lịch sự?

A. Nói băm nói bổ, nói như đấm vào tai, nói rã bọt mép.

B. Nói hàng tôm hàng cá, nói như tạt nước vào mặt, nói năng thô lỗ.

C. Nói dơi nói chuột, nói hươu nói vượn, nói trạng.

D. Nói nửa úp nửa mở, nói quanh nói co, nói lúng búng.

Câu 18. Việc người nói sử dụng các cụm từ như "Nhân đây xin hỏi..." hoặc "À, còn một chuyện này nữa..." nhằm mục đích gì trong hội thoại?

A. Báo hiệu người nói đang chuyển sang một đề tài khác (tuân thủ phương châm quan hệ theo cách chủ động).

B. Báo hiệu chuẩn bị nói dối.

C. Nhấn mạnh mức độ nghiêm trọng của thông tin.

D. Vi phạm phương châm cách thức.

Câu 19. Điền vào chỗ trống thành ngữ phù hợp: "Hắn ta chẳng biết rõ ngọn ngành câu chuyện ra sao mà cứ ..., tung tin đồn nhảm làm hoang mang dư luận."

A. nói có sách mách có chứng

B. ăn ốc nói mò

C. nói nhăng nói cuội

D. hứa hươu hứa vượn

Câu 20. Trong kỳ thi Đánh giá năng lực, để phân biệt nhanh giữa việc vi phạm Phương châm về lượng và Phương châm cách thức, thí sinh cần bám vào tiêu chí nào?

A. Phương châm về lượng xét về mặt nội dung (thừa/thiếu ý); phương châm cách thức xét về mặt hình thức, cách diễn đạt (mơ hồ, lủng củng).

B. Phương châm về lượng chỉ dùng cho văn viết, phương châm cách thức chỉ dùng cho văn nói.

C. Phương châm về lượng xét tính đúng sai, phương châm cách thức xét tính lịch sự.

           D. Hai phương châm này hoàn toàn giống nhau, không cần phân biệt.

Lời giải chi tiết từng câu:

Câu 1: C. Thành ngữ này ví người này nói về chủ đề con gà, người kia lại nói về chủ đề con vịt. Hai người không có sự đồng nhất về đề tài giao tiếp, tức là vi phạm phương châm quan hệ.

Câu 2: A. Câu trả lời của Bình quá chung chung ("ở quận Ba Đình" là phạm vi quá rộng, "cạnh một cái cây rất to" là chỉ dẫn mơ hồ). Lời nói này không đáp ứng đủ lượng thông tin cần thiết để An tìm được nhà Nam ➔ Vi phạm phương châm về lượng.

Câu 3: B. Tiền bạc được cấu tạo từ kim loại/giấy, không cấu tạo từ "mồ hôi nước mắt". Xét theo nghĩa tường minh, câu này không đúng sự thật khách quan (vi phạm phương châm về chất) nhưng đây là sự vi phạm có chủ ý nghệ thuật nhằm tạo ra phép tu từ hoán dụ, nhấn mạnh giá trị lao động cực khổ của cha mẹ.

Câu 4: D. "Nói cho vừa lòng nhau" khuyên con người cần dùng những lời lẽ tế nhị, nhã nhặn, tôn trọng đối phương trong giao tiếp. Đây là biểu hiện cốt lõi của phương châm lịch sự.

Câu 5: D. Câu D bị thừa thông tin nghiêm trọng. Bản chất của từ "chim" đã bao hàm việc "bay lượn ở trên trời bằng đôi cánh". Việc diễn đạt như câu D làm câu rườm rà, mắc lỗi lặp ý (vi phạm phương châm về lượng). Các câu khác thông tin hợp lý hoặc dùng từ nghệ thuật.

Câu 6: A. "Dây cà ra dây muống" diễn tả cách nói năng dài dòng, lôi thôi, từ chuyện này sọ sang chuyện kia mà không tập trung mạch lạc vào vấn đề ➔ Vi phạm phương châm cách thức. (Ăn ốc nói mò vi phạm phương châm về chất).

Câu 7: A. Khi được mời, thay vì nói thẳng: "Tôi không đi đâu" (có thể gây mất lịch sự), người ta thường nói: "Tối nay tớ phải ôn thi mất rồi." Câu trả lời nêu ra một sự việc khác chủ đề ăn uống (chủ động vi phạm phương châm quan hệ) để đối phương tự ngầm hiểu lời từ chối một cách tế nhị.

Câu 8: B. Các thầy bói không nhìn thấy toàn diện con voi, chỉ sờ một bộ phận rồi phán đoán vô căn cứ, nói những điều không đúng sự thật khách quan ➔ Vi phạm phương châm về chất.

Câu 9: B. Đây là trường hợp vi phạm phương châm về chất có chủ đích nhân văn. Người bác sĩ nói dối bệnh nhân để bảo vệ trạng thái tâm lý cho họ, ưu tiên phương châm lịch sự/nhân đạo hơn phương châm về chất.

Câu 10: D. "Bớt bát... bớt lời" khuyên con người nói năng có chừng mực, không nói quá nhiều hay nói thừa thãi, liên quan trực tiếp đến định lượng nội dung (phương châm về lượng).

Câu 11: B. Thị Hến không trả lời trực tiếp vào số tiền phạt cụ thể (lạc đề - vi phạm phương châm quan hệ) mà lái câu chuyện sang việc kể khổ về mùa màng thất bát nhằm mục đích hoãn binh, trốn tiền phạt.

Câu 12: C. Khi dùng cụm từ "Hình như là...", "Tôi nghe loáng thoáng là...", người nói đang tự ý thức được thông tin mình sắp đưa ra có độ chính xác không cao, chưa có bằng chứng xác thực. Họ nói trước cụm từ này để người nghe tự giảm bớt sự kỳ vọng vào tính xác thực của thông tin, giảm nhẹ việc vi phạm phương châm về chất.

Câu 13: C. Câu này làm người nghe hoang mang không biết "kính viễn vọng" là công cụ của người nói dùng để nhìn, hay là công cụ của người cưỡi ngựa đang cầm. Cách diễn đạt không rõ ràng, gây mơ hồ này vi phạm phương châm cách thức.

Câu 14: A. "Nói dơi nói chuột" chỉ lối nói chuyện lăng nhăng, nhảm nhí, không xác định rõ chủ đề thống nhất, thuộc lỗi vi phạm phương châm quan hệ.

Câu 15: C. Mục đích giao tiếp của anh chàng này chỉ là tìm con lợn chạy qua. Thông tin "Từ lúc tôi mặc chiếc áo mới này" hoàn toàn không có giá trị định vị con lợn mà chỉ nhằm khoe của, là thông tin thừa ➔ Vi phạm phương châm về lượng.

Câu 16: A. Hành động ngắt lời khi người khác đang nói là hành vi chen ngang đề tài (vi phạm phương châm quan hệ và lịch sự). Việc dùng cấu trúc xin lỗi trước giúp thiết lập lại cuộc thoại một cách lịch thiệp, thể hiện sự ý thức cao về nghi thức giao tiếp.

Câu 17: B. Nhóm thành ngữ ở phương án B (Nói hàng tôm hàng cá, nói như tạt nước vào mặt...) đều miêu tả cách nói năng thô lỗ, chợ búa, thiếu tôn trọng người nghe, vi phạm nghiêm trọng phương châm lịch sự.